Prace Geograficzne, z. 123

Redaktorzy: Twardosz R., Ziaja W.
Rok wydania: 2010
Język publikacji: polski

ISSN 1644-3586

Nakład wyczerpany.

Publikacje wysyłane są jedynie pod dokonaniu z góry wpłaty na konto:
PEKAO S.A. o/Kraków 34 1240 4722 1111 0000 4860 3050

Osoby zainteresowane otrzymaniem faktury VAT prosimy o podanie odpowiednich danych (nazwę płatnika, adres oraz nr NIP) w polu "uwagi".

Tytuł: Zeszyt: Redaktorzy:
Rok: Język publikacji: Cena jednostkowa:
Imię: Nazwisko:
Email: Tel:
Ulica: Kod pocztowy:
Miasto: Kraj:
Liczba egzemplarzy: Do wartości egzemplarza doliczany jest koszt przesyłki - 7,5 PLN.

Przy zamówieniach powyżej 1 egzemplarza koszty przesyłki należy uzgodnić indywidualnie.

Uwagi:
Spis treści:
Jerzy Wala - znawca gór wysokich
Autor: Janusz Fedirko
Strony: 7-30
Summary - read more..
The article presents a very short biography and most important accomplishments of an outstanding cartographer of high mountain areas in the world - Jerzy Wala from Kraków, Poland. Wala is credited with dividing the Hindu Kush and Karakoram into a number of regions. He is also an authority on other mountain regions such as the Kunlun, Pamir, Caucasus, Elburz, Aconcagua in the Andes, Alps, Rila, Pirin, and of course, the Tatras. A former leading Polish climber, speleologist, and skier, Jerzy Wala has been involved with cartography for nearly 60 years. His collection includes an enormous number of photographs, sketches, maps, and publications, which he has used to produce hundreds of maps of little explored and unexplored mountain areas. Many of his cartographic works are still considered up-to-date even today, despite the immense amount of technology available to modern science. His publications on the Hindu Kush and Karakoram are some of the best in the world. Virtually all publications about the two regions cite Wala as a source of reference. Jerzy Wala has also documented the accomplishments of Polish high mountain climbers, commented on climbing techniques in the media, as well as offered his views on the psychological and moral aspects of human behavior in high mountain areas. He is also quite knowledgeable in the area of environmental protection. His love of learning has helped him reach areas difficult to explore. He is well known outside of Poland and his biography can be found in a number of high mountain encyclopedias around the world. In his hometown of Kraków, and in Poland in general, he is virtually an anonymous figure outside of his professional circle.
Abstrakt - czytaj wiecej...
Przedstawiono sylwetkę i zarys dorobku wybitnego kartografa obszarów górskich świata, autora podziału regionalnego Hindukuszu i Karakorum, a także znawcę innych grup górskich: Kunlunu, Pamiru, Kaukazu, Elbursu, masywu Aconcagua, Alp, Riły i oczywiście Tatr. Jerzy Wala - taternik, speleolog i narciarz, zajmuje się kartografią górską od blisko 60 lat. Zgromadził ogromne zbiory zdjęć, map i literatury, na podstawie których opracował setki map terenów górskich bardzo słabo zbadanych. Wiele jego dokonań kartograficznych zachowuje aktualność, mimo ogromnego postępu technicznego w kartografii. Jego opracowania Hindukuszu i Karakorum należą do najlepszych w świecie i są bardzo często cytowane. Jest on także dokumentalistą polskich osiągnięć w górach wysokich. Często bierze udział w dyskusjach prasowych, zarówno o problemach techniczno-wspinaczkowych, jak i psychologiczno-moralnych aspektach zachowania się ludzi w górach wysokich. Nieobca mu jest tematyka ochrony środowiska. Wielokrotnie pomagał dotrzeć w trudno dostępne góry badaczom z różnych dziedzin, w ramach wypraw, którymi kierował. Jest szeroko znany poza granicami Polski, a jego biogramy przytaczają encyklopedie i kompendia górskie w całym świecie. W Polsce i rodzinnym Krakowie jest postacią - poza swym środowiskiem - prawie anonimową.
Zmiany pokrycia terenu w Tatrach Polskich określone na podstawie powtórzonej fotografii naziemnej
Autorzy: Dominik Kaim, Natalia Kolecka
Strony: 31-45
Summary - read more..
In the paper, an analysis of land cover changes in the area of the Polish Tatra Mountains is described. To obtain results, the method of repeat, ground-based photography was used. Five archival photographs (Figure 1) from the mid-20th century (when the Tatra National Park was established) were retaken in 2005-2009 and used as source materials. Spatial analysis was based on the method proposed by Roush et al. (2007), where a regular grid is used to assess land cover changes (Figure 3). The method enables comparing relative changes only, because an oblique perspective creates a continuously varying scale and prevents linking landscape features in the photograph to absolute spatial coordinates. The authors proposed a new approach in the method, when the process of rectification within a pair is not possible due to a lack of control points. The land cover within each cell of the grid, in both photographs in a pair was determined through visual interpretation. Three land cover classes were used - full forest or krummholz cover, partial forest or krummholz cover and a lack of forest or krummholz cover. To minimize the Modifiable Areal Unit Problem, two cell sizes were tested - 20x20 pixels and 40x40 pixels. Regardless of the grid size, the results showed a relatively uniform increase in forest and krummholz areas, combined with a decrease in the area of mountain pastures and glades (Figure 2). Despite the fact that the results were obtained from ground-based photographs, the results of the quantitative analysis correspond with the findings of other authors, who based their work on comparisons of aerial images.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W pracy przedstawiono zmiany pokrycia terenu na obszarze Tatr Polskich określone za pomocą metody powtórzonej fotografii naziemnej. Jako materiały źródłowe wykorzystano 5 archiwalnych fotografii z połowy XX w., które powtórzono w latach 2005-2009. Analizę przestrzenną treści zdjęć wykonano z wykorzystaniem regularnej siatki kwadratów, w których określano kategorie pokrycia terenu. Przyjęta metoda umożliwia wykorzystanie w badaniach fotografii pochodzących z różnych źródeł (pocztówki, albumy, publikacje), które często nie mogą być dokładnie dopasowane geometrycznie do zdjęć współczesnych. Wyniki pokazały, że w rozpatrywanych okresach nastąpił względny przyrost powierzchni zajętych przez las i kosodrzewinę od 25 do 50%, zależnie od lokalizacji. Przyczyną zachodzących zmian pokrycia terenu było znaczne ograniczenie antropopresji, związane z utworzeniem Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Wybrane kateny geoekologiczne w Kotle Goryczkowym Świńskim i Kotle Zielonego Stawu Gąsienicowego w Tatrach
Autor: Jan Niedźwiecki
Strony: 47-62
Summary - read more..
The paper is an attempt to apply the geoecological catena method in the high-mountain landscape of the Tatra Mountains. The two study areas located in postglacial cirques (Kocioł Goryczkowy Świński and Kocioł Zielonego Stawu Gąsienicowego) represents two types of slopes: a talus slope lying below a rock wall and a mature slope. Several schemes of geoecological catenas were elaborated on the basis of topography, bedrock, relief and vegetation maps, and detailed profiles prepared by the author. A geoecological catena is defined as a sequence of basic physico-geographical units (facies) along a slope profile . As a result of the research, the author confirmed his opinion that not only facies should be taken into consideration in investigating geoecological catenas in high mountains. It is difficult to find typical sequences of facies in this type of landscape. According to the author, the chorical spatial units are proper and should be included in the definition of a geoecological catena in the high-mountain landscape.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W artykule zaprezentowano wyniki badań będących próbą zastosowania metody kateny geoekologicznej w krajobrazie wysokogórskim. Obszary badawcze zlokalizowano na zboczach kotłów polodowcowych (Kotła Goryczkowego Świńskiego i Kotła Zielonego Stawu Gąsienicowego), które reprezentują dwa typy stoków: stok dojrzały i usypiskowy. Na podstawie mapy topograficznej, map tematycznych i szczegółowych profili krajobrazowych dokonano analizy typowych sekwencji gekompleksów na stokach. Badania przeprowadzono w trzech skalach, poddając analizie geokompleksy trzech rang. Opracowano kilka katen geoekologicznych w randze uroczysk i poduroczysk. Stwierdzono, że w randze facji, do której odnosi się tradycyjna definicja kateny geoekologicznej, ciągi typów geokompleksów są zbyt skomplikowane, by tworzyły typowe, powtarzalne układy.
Późnovistuliański i holoceński rozwój dolin dorzecza Małoszówki
Autor: Hanna Hajdukiewicz
Strony: 63-81
Summary - read more..
The article presents the evolution of valleys in the Małoszówka Stream catchment during the Holocene. The study area is located on the Proszowice Plateau which is a sub-unit of the Nida Basin and was among the Polish regions most early settled by the prehistoric man. Most of this area is mantled by a loess cover which was deposited after the formation of hills and main valleys. The density of valley network is relatively high, reflecting high erodibility of loess and the history of human impact. The evolution of valleys is explained on the basis of morphological analysis, sedimentological analysis of valley fills and the evolution of such forms in the neighbouring areas, documented in scientific literature. The following valley types were recognised in the Małoszówka Stream catchment: dells, flat-bottomed valleys and gullies (all of them representing denudational valleys) as well as river valleys. Of the 596 investigated valley, 298 were classified as dells formed during the Holocene and such forms constitute 24.4% of the total length of the mapped valleys. After the accumulation of loess deposits had finished, the loess cover in the area was subject to intensive erosion which resulted in the exhumation of older flat-bottomed valleys and the exposure of pre-Quaternary substratum. The intensity of degradation phenomena considerably increased at the time of colonization of the area by the Neolithic communities. The delivery of sediment from slopes was accelerated with progressive deforestation of the area. As a result, a complex of mineral and organic deposits accumulated in the valleys, with the thickness of 5.8 m in Małoszówka valley. In the Late Neolithic, a change from permanently settled to pastoral nomadic communities resulted in the reduction of the intensity of slope processes and conservation of valley forms. Since the beginning of the Subatlantic period, the climate got colder and wetter and severe rill erosion has resulted in a significant dissection of slopes. This has led to the formation of gullies and deepening of the existing valleys. At present, geomorphic processes are activated in the area due to the occurrence of extreme rainfall events and human activity. In deforested denudational valleys, an important role in their transformation is played by agricultural degradation, linear and surface wash and rill erosion, whereas in those under forest soil creep is important. To reduce the intensity of soil erosion and unfavourable effects of slope degradation, cultivation practices parallel to contour lines and slope terracing are necessary.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W artykule przedstawiono holoceński rozwój dolin denudacyjnych dorzecza Małoszówki, położonego na zaliczanych do wyżyn lessowych Płaskowyżu Proszowickim i Wyżyny Miechowskiej. Został on odtworzony na podstawie analizy wykształcenia form i badań osadów wypełniających dna wybranych dolin oraz literatury dotyczącej badań w sąsiednich obszarach. Na etapy rozwoju dolin miały wpływ zmieniające się warunki klimatyczne i działalność człowieka. W pracy przedstawiono również charakterystykę współczesnych procesów morfogenetycznych modelujących analizowane formy dolinne oraz podkreślono rolę zdarzeń ekstremalnych w dzisiejszym rozwoju rzeźby.
Nieciągłości litologiczne w katenie gleb Góry Zamkowej w Lanckoronie (Pogórze Wielickie)
Autorzy: Andrzej Kacprzak, Mariusz Klimek, Patrycja Wójcik-Tabol, Marcin Żyła
Strony: 83-98
Summary - read more..
The paper presents preliminary results of studies on the diversity and pedogenetic role of slope deposits (cover-beds) in a flysch catena located in the Wieliczka Foothills (Fig. 1), where no such research has been conducted so far. The investigated soils are located in slope sections with varying lithology and gradient (Fig. 2) and represent the Cambisol reference group, according to the WRB system (IUSS Working Group 2007). Their basic properties are included in Table 1. Table 2 presents data on soil texture whereas selected ratios aimed to test the existence of lithological discontinuities are included in Table 3. Lithological discontinuities occur in all the investigated profiles, though they are best expressed in the lower section of the catena. The discontinuities are manifested by abrupt changes of soil texture, relative changes of 20% or more in the ratios between sand fractions, relative changes of at least 20% in the relative contribution of main fractions calculated on clay-free basis, abrupt changes in soil colour and differences in the lithology of rock fragments. These phenomena cannot be explained by the action of soil-forming processes and result from the action of solifluction, slope wash and eolian deposition. It is possible to conclude that cover-beds play an important role in the shaping of soil properties, being the sole parent material of soil in the lower part of the catena.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W artykule prezentowane są wyniki pierwszego etapu badań nad zróżnicowaniem pokryw stokowych i ich rolą w kształtowaniu właściwości gleb we fliszowej katenie pogórskiej. Zaobserwowano i opisano różnice uziarnienia, barwy oraz zawartości i litologii części szkieletowych, które nie mogą stanowić efektów działania procesów glebotwórczych, wynikają natomiast z działania procesów stokowych, głównie soliflukcji w warunkach peryglacjalnych oraz akumulacji materiału eolicznego krótkiego transportu lub spłukiwania. Stwierdzono, że pokrywy stokowe stanowią utwory macierzyste badanych gleb, a istniejące w ich profilach nieciągłości mają istotny wpływ na stosunki wodne, w konsekwencji zaś na rozwój zbiorowisk leśnych.
Przestrzenne zróżnicowanie wybranych właściwości fizykochemicznych osadów biogenicznych torfowiska Kopanicha koło Skierniewic
Autorzy: Paulina Domińczak, Daniel Okupny
Strony: 99-110
Summary - read more..
This paper present the results of geochemical analyses of biogenic sediments in the Kopanicha peatland (Figure 1). The thickness of peat varied from 0,3 to 3 m. One hundred and ten sediment samples were subjected to the following analyses: loss on ignition at 550°C, pH using the potentiometric method, the degree of decomposition by the method of von Post and the amount of carbonates by means of the Scheibler volumetric method. The sites of coring (Figure 2) were based on the earlier geological sounding. The geological research had showed that the biogenic sediments lying on the sandy bottom consist of three main layers (Figure 3). On the sandy bottom a layer of brown moss peat developed. The middle layer consists of moderately decomposed reed peat lacking calcium carbonate and enriched in organic matter, which indicates an improvement in climatic conditions expressed in a small dynamics of morphogenetic processes. The properties of peat lying at the top of the seam (increased ash content and a large degree of decomposition) should be attributed to intensified human acitivity (drainage, exploitation of peat). The investigated parameters of peat are included in Table 1 and the obtained values confirm that biogenic deposits are among the most heterogenous Quaternary materials.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W osadach biogenicznych torfowiska Kopanicha są zarejestrowane zmiany środowiska, uwarunkowane zmianami klimatycznymi i działalnością człowieka. Najniżej zalegające osady torfowe w każdym z pięciu rdzeni, niezależnie od położenia, wykazują dużo cech wspólnych. Na podłożu mineralnym, zawierającym domieszkę substancji organicznej, zalega słabo rozłożony torf mechowiskowy. Zalegający nad nim średnio rozłożony torf szuwarowy jest pozbawiony węglanu wapnia i wzbogacony w materię organiczną, co wskazuje na poprawę warunków klimatycznych, wyrażającą się małą dynamiką procesów rzeźbotwórczych. Cechy torfu w stropie złoża (zwiększona popielność i duży stopień rozłożenia) należy wiązać ze wzmożeniem działalności człowieka (melioracje, eksploatacja torfu).
Oddziaływanie antropogeniczne na środowisko przyrodnicze krakowskiej Bonarki
Autor: Marek Ciechowski
Strony: 111-127
Summary - read more..
The paper presents the impact of industry and transport on the environment in Bonarka. This part of the city is located in the right-bank Cracow, on the border of three administrative districts (Podgórze Duchackie, Łagiewniki-Borek Fałęcki, Podgórze). Since the eighties of the nineteenth century there has been a growth of industry in this area. In Bonarka existed a cement factory and a chemical plant producing phosphate fertilizers. Nowadays only a brickyard still works. In 2009 in the former industrial areas a shopping centre called the Bonarka City Center was opened. The study has shown, that the environment has been completely transformed by the anthropogenic impact. In the twentieth century, this place was contaminated by heavy metals and fluorine. In the period 2006-2009 this post-industrial area was remediated. Currently the biggest threats to the environment are transport pollution and noise.
Abstrakt - czytaj wiecej...
Od lat 80. XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu i transportu w Bonarce. Oddziaływanie antropogeniczne doprowadziło do całkowitego przekształcenia środowiska i jego skażenia metalami ciężkimi oraz fluorem. Po częściowej rekultywacji terenów poprzemysłowych największym zagrożeniem dla środowiska stał się rozwój infrastruktury drogowej oraz zanieczyszczenia i hałas komunikacyjny.
Relacje port lotniczy - środowisko przyrodnicze
Autor: Piotr Trzepacz
Strony: 129-142
Summary - read more..
The growing importance of air transportation in the era of highly mobile societies has also an increasingly appreciable effect on the natural environment. The paper attempts to show a number of air transportation infrastructure factors that impact different aspects of the natural environment. It also takes a look at environmental features that determine where an airport will be located and exactly how it will function. Airports generate air pollution, noise, and vibrations, causing damage to the natural environment and harm to people who reside in their immediate vicinity. The ability of an airport to grow as a business enterprise is increasingly being determined by its ability to address environmental issues. This is the case because air carriers considering creating a connection to a given airport take into account not only market-based issues but also the ecological sensitivity of the site. In addition, many airports are located on the fringes of major urban areas, which means that they come into contact with natural areas that surround major cities. Airports generate an even larger amount of pollution in the winter when they are forced to deice runways and the wings of aircraft. The substances used in the deicing process are normally different types of chemicals that end up directly in the natural environment. In addition to the issues already mentioned, the significance of meteorological conditions in airport operations must also be considered. The vast majority of air tragedies, especially those on airport property, are the result of sudden changes in wind direction and ice patches on runways. Furthermore, different airports produce different degrees of albedo, depending on the material they have been constructed with. Airports occupy large areas characterized by an ecological monoculture, determining the degree of diversity of plant life. Finally, airport management normally tends to take steps designed to affect animal life. This includes scaring away of birds which can threaten safe airport operations. The airport - environment relationship is a two-way street. On the one hand, airports shape the natural environment around them. On the other hand, the natural environment can determine whether an airport is constructed at a given location and how exactly it will function at that location.
Abstrakt - czytaj wiecej...
Opracowanie stanowi przegląd dorobku w zakresie badań dotyczących relacji między portami lotniczymi a środowiskiem przyrodniczym. Punkt wyjścia stanowi omówienie istoty wzajemności w oddziaływaniu między tymi komponentami przestrzeni. Zaprezentowano problem emisji zanieczyszczeń generowanych przez porty lotnicze, zmiany w środowisku towarzyszące realizacji takich inwestycji, jak budowa portu, oddziaływanie klimatu i jego zmian na funkcjonowanie takich obiektów, a także ich wpływ na świat zwierzęcy i roślinny. Omówiono zatem antropopresję na środowisko przyrodnicze jako jeden aspekt tych relacji, a jako drugi zasygnalizowano istotne ograniczenia przyrodnicze dla możliwości lokalizowania, rozbudowy czy funkcjonowania portów lotniczych.
Fale upałów i okresy upalne - metody ich wyróżniania i wyniki zastosowania
Autor: Urszula Kossowska-Cezak
Strony: 143-149
Summary - read more..
In the paper a suggestion to introduce a conception of heat periods besides heat waves is presented. A heat wave is series of at least 3 days with the maximum air temperature above 30oC during each day; a heat period is a series of at least 3 days with the average maximum temperature 30oC or higher. Heat waves and heat periods in Warsaw within the period 1951-2009 were counted. The softer distinguishing criterion of heat periods causes that they include much more (nearly 60% of all) heat days than the heat waves. The number and total duration time (or average duration) of heat periods well describe the occurring changes: the occurrence of more frequent and longer heat periods in individual years not an increased number of years with heat periods.
Abstrakt - czytaj wiecej...
W pracy przedstawiono propozycję, aby oprócz dotychczas stosowanego pojęcia fal upałów wprowadzić też pojęcie okresu upalnego. Fala upałów to ciąg przynajmniej 3 dni z temperaturą maksymalną powyżej 30oC w każdym dniu, a okres upalny to ciąg przynajmniej 3 dni ze średnią temperaturą maksymalną co najmniej 30oC. W pracy policzono fale upałów i okresy upalne w Warszawie w latach 1951-2009. Łagodniejsze kryterium wyróżniania okresów upalnych sprawia, że obejmują one znacznie więcej (prawie 60%) wszystkich dni upalnych niż fale upałów, a w okresie wielolecia lepiej wykazują wzrost nie tylko ich częstości, ale i długotrwałości.